Λίστα επιζώντων από τον Μαύρο Θάνατο αποκαλύπτει με ποιον τρόπο κάποιοι ανέκαμψαν από την πανούκλα

Ένα μικρό κομμάτι περγαμηνής, κρυμμένο ανάμεσα σε μεσαιωνικά αρχεία της Βρετανικής Βιβλιοθήκης, προσφέρει μια σπάνια ματιά σε μια λιγότερο γνωστή πλευρά του Μαύρου Θανάτου: όχι σε όσους πέθαναν από την πανώλη, αλλά σε εκείνους που αρρώστησαν βαριά και επέζησαν.

Στο έγγραφο καταγράφονται αγρότες οι οποίοι απουσίασαν από την εργασία τους επειδή προσβλήθηκαν από την πανώλη, καθώς και το χρονικό διάστημα που χρειάστηκαν μέχρι να επιστρέψουν στα καθήκοντά τους. Σε πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Historical Research, οι ερευνητές που ανέλυσαν το έγγραφο φωτίζουν την περίπτωση 22 ενοικιαστών γης οι οποίοι νόσησαν, παρέμειναν για εβδομάδες στο κρεβάτι και τελικά ανάρρωσαν.

Τεράστια θνησιμότητα

Ο Μαύρος Θάνατος, που έπληξε την Ευρώπη την περίοδο 1346-1353, θεωρείται μία από τις φονικότερες πανδημίες στην καταγεγραμμένη ιστορία. Υπολογίζεται ότι σκότωσε από το ένα τρίτο έως και τα δύο τρίτα του πληθυσμού της μεσαιωνικής Ευρώπης. Η τεράστια κλίμακα της θνησιμότητας έχει στρέψει, δικαιολογημένα, την προσοχή των ιστορικών κυρίως στους νεκρούς. Αντίθετα, οι ιστορίες όσων νόσησαν και επέζησαν παραμένουν πολύ λιγότερο γνωστές, αναφέρει το The Conversation.

Κι όμως, η ανάρρωση ήταν δυνατή, έστω και όχι συνηθισμένη. Μεσαιωνικοί χρονικογράφοι αναγνώριζαν ότι η επιβίωση εξαρτιόταν συχνά από τα συμπτώματα. Ο Geoffrey le Baker, κληρικός από το Σουίνμπρουκ του Όξφορντσαϊρ, έγραφε λίγα χρόνια αργότερα ότι κάποιοι ασθενείς με σκληρά αποστήματα μπορούσαν να επιζήσουν ύστερα από διάνοιξη ή «μακρά δοκιμασία», ενώ όσοι εμφάνιζαν μαύρες φλύκταινες σε όλο το σώμα σπάνια ανάρρωναν.

Οι ασθενείς του 1349

Το έγγραφο δεν περιορίζεται σε γενικές περιγραφές, αλλά παραθέτει ονόματα ανθρώπων που αρρώστησαν από τα τέλη Απριλίου έως τις αρχές Αυγούστου του 1349 και σημειώνει πόσο καιρό απουσίασαν από την εργασία τους στα κτήματα του άρχοντα. Πρόκειται για σπάνια, σχεδόν μοναδική, καταγραφή επιζώντων σε επίπεδο τοπικής κοινωνίας.

Οι χρόνοι ανάρρωσης διέφεραν σημαντικά. Ο Henry Broun επέστρεψε στην εργασία του έπειτα από μόλις μία εβδομάδα. Αντίθετα, ο John Derworth και η Agnes Mold απουσίασαν για εννέα εβδομάδες, ένδειξη πολύ πιο παρατεταμένης ασθένειας.

Κατά μέσο όρο, η διάρκεια της νόσησης κυμαινόταν μεταξύ τριών και τεσσάρων εβδομάδων, ενώ τα τρία τέταρτα των καταγεγραμμένων επέστρεψαν στην εργασία τους σε λιγότερο από έναν μήνα.

Η ταχύτητα αυτή προκαλεί εντύπωση, ιδίως επειδή οι ενοικιαστές είχαν δικαίωμα έως και σε έναν χρόνο και μία ημέρα αναρρωτικής απαλλαγής από την εργασία.

Ερμηνεύοντας τα στοιχεία

Η λίστα περιλαμβάνει κυρίως ενοικιαστές με μεγαλύτερες εκτάσεις γης. Αυτό έχει σημασία για μια παλιά συζήτηση: αν η πανώλη σκότωνε αδιακρίτως ή αν οι φτωχότεροι και οι ηλικιωμένοι ήταν πιο ευάλωτοι.

Το γεγονός ότι αρκετοί ευπορότεροι αγρότες επέζησαν ίσως δείχνει ότι οι καλύτερες συνθήκες διαβίωσης, η καλύτερη διατροφή ή η δυνατότητα αποφυγής επιπλοκών αύξαναν τις πιθανότητες ανάρρωσης.

Η μεγάλη παρουσία ανδρών στη λίστα, 19 στους 22, πιθανότατα αντανακλά τη μεροληψία των μεσαιωνικών αρχείων γαιοκτησίας και όχι διαφορά στην ευαλωτότητα ανά φύλο.

Αν και 22 περιπτώσεις φαίνονται λίγες, για τα δεδομένα του κτήματος ήταν τεράστιος αριθμός. Σε ένα συνηθισμένο καλοκαίρι της δεκαετίας του 1340 καταγράφονταν μόλις δύο ή τρεις απουσίες λόγω ασθένειας. Το 1349, οι ασθενείς αυτοί αντιστοιχούσαν σε 91 εβδομάδες χαμένης εργασίας μέσα σε μόλις 13 εβδομάδες.

Το εύρημα δείχνει ότι ο αντίκτυπος του Μαύρου Θανάτου δεν περιοριζόταν στους θανάτους. Οι νεκροί, οι ετοιμοθάνατοι και οι βαριά άρρωστοι πρέπει να υπερτερούσαν αριθμητικά των υγιών σε πολλά χωριά και πόλεις της Ευρώπης, παραλύοντας την εργασία, τη γεωργία και την καθημερινή ζωή. Δεν είναι τυχαίο ότι οι σοδειές του 1349 και του 1350 έχουν περιγραφεί ως οι χειρότερες που βίωσε η μεσαιωνική Αγγλία.

Η ανακάλυψη αυτή επαναφέρει στην ιστορία του Μαύρου Θανάτου την εμπειρία της αρρώστιας και της ανάρρωσης. Δείχνει ότι ακόμη και μέσα σε μία από τις πιο καταστροφικές πανδημίες της ιστορίας, κάποιοι μεσαιωνικοί αγρότες άντεξαν εβδομάδες πυρετού, αποστημάτων και εξάντλησης, και κατάφεραν να επιστρέψουν στην εργασία τους.